Tuổi thơ tôi trôi qua ở một vùng quê nghèo, nơi có mái đình Lạc Trường phủ rêu xanh, nằm bên bờ sông lộng gió. Bóng cây dông, cây gạo tỏa bóng mát khắp sân đình và nghiêng nghiêng soi xuống dòng sông, cứ mỗi độ mùa về lại nở hoa gạo hồng thắm một khoảng trời sân trường cấp một. Rồi đến mùa chầu rộn rã, tiếng trống tưng bừng làng trên ngõ dưới, lũ trẻ chúng tôi chạy băng băng qua những cánh đồng chui rào vào xem hát bội. Chao ôi là mũ mão, phấn son, chao ôi là gươm giáo rợp trời, cờ xí đỏ xanh, rộn ràng đánh thức cả làng quê. Những ngày hội vui đến lạ lùng, để rồi mỗi năm cứ ngong ngóng mùa chầu, nhớ thương hát bội, tiêng tiếc ngậm ngùi lúc chiều mưa, nhìn xe lam chở đào kép đi khuất bóng. Còn lại câu ca chứng minh sức hút cho một loại hình nghệ thuật của người dân vùng  “Đất Võ” nhưng cạnh đó cũng được mệnh danh là “Đất Tuồng”.

Tuồng ở Bình Định gọi là “hát bội” hay hát bộ sở dĩ nó có tên gọi như thế là vì ngoài việc hát thì yếu tố quan trọng góp phần tạo nên một vở tuồng hay và đặc sắc là hành động điệu bộ của các đào kép. Việc kết hợp võ thuật vào các màng nhào lộn, đánh trận ở mỗi đoàn có khác nhau tùy theo trình độ của đào kép. Trước kia khi hát bội còn thịnh hành thì có nhiều đoàn hát nhưng những năm gần đây dưới sự biến động của kinh tế thị trường thì nhiều đoàn dần giải tán. Lúc còn thịnh hành các đoàn hát bội thường được các làng, những gia chủ giàu có hay các lăng, đình ven biển mời về biểu diễn. Sau những đoạn diễn hay người cầm chầu ném tiền thưởng lên sân khấu. Vì thế mới có câu “Ở đời có bốn cái ngu làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu”. Thường thì sau đêm hát cuối cùng các đoàn hay hát màn “tôn vương” để chúc tụng gia chủ, làng xóm gặp nhiều may mắn và cuối màn “tôn vương” thì thường hát câu “Rày mừng hải yến Hà Thanh - nhân dân an lạc thái bình âu ca” hay “Ngũ sắc tường vân khai bắc khuyết - nhất bôi thọ tửu chúc nam sang”. Theo Nghệ sĩ nhân dân Võ Sĩ Thừa, một cây đại thụ trong làng hát bội  của Bình Định và cả nước, hát bội bắt đầu xuất hiện ở Bình Định vào khoảng thế kỷ 17. Tiếp thu từ lối hát ả đào ở miền Bắc, kết hợp với cơ sở dân ca - dân vũ của mình, người Bình Định đã sáng tạo ra hát bội, làm cho nó thăng hoa, phát triển rực rỡ. Từ xưa, hầu như làng nào ở Bình Định cũng có gánh hát bội, có những lò đào tạo diễn viên hát bội ở những thôn, làng. Khi cụ Đào Tấn về trí sĩ ở quê nhà và lập nên Học Bộ Đình Vinh Thạnh (nay thuộc huyện Tuy Phước, Bình Định), hát bội Bình Định càng trở nên hưng thịnh. Do cụ Đào Tấn đã tiếp thu được tinh hoa hát bội ở nhiều vùng nên Học Bộ Đình Vinh Thạnh đã trở thành đỉnh cao nhất trong các lò đào tạo những tài năng hát bội thời ấy. Từ Học Bộ Đình Vinh Thạnh, nhiều tên tuổi lớn trong nghề hát bội ra đời, như Bát Phàn, Cửu Khi, Bầu Thơm, Bầu Chạng… Kéo theo đó, phong trào hát bội đã phát triển rộng khắp trên khắp đất Bình Định và trở thành nét văn hóa đặc sắc của vùng đất này.

Trải qua hàng trăm năm dâu bể, hát bội đã ngày càng cắm rễ trong đời sống tinh thần của người Bình Định. Trong nghệ thuật hát bội, có 2 yếu tố cơ bản là hát và múa. Hát hay mà múa không đẹp thì không thể trở thành một nghệ sĩ hát bội đúng nghĩa. Mà muốn múa đẹp thì phải học võ. Nhà nghiên cứu tuồng Vũ Ngọc Liễn cho biết: “Các nghệ sĩ trong các gánh hát bội ở Bình Định xưa nếu chưa phải võ sĩ thì ít ra cũng là võ sinh, không luận nam hay nữ. Không có yếu tố võ thuật thì không gian và thời gian sân khấu hát bội không thể nới rộng đến mức có thể biểu hiện trực tiếp một cách sinh động”. Bây giờ ở Bình Định, ngoài nhà hát Tuồng Đào Tấn, còn có nhiều gánh hát bội tự phát ở các vùng quê, nhất là ở 2 huyện An Nhơn và Phù Cát. Những gánh hát bội nghiệp dư ấy vẫn thường xuyên được mời biểu diễn, hát án, kỳ yên, cúng Miễu, Tế Đình, Cầu Ngư... Diễn viên chỉ là những anh, chị nông dân chân lấm tay bùn, chưa từng qua một lớp đào tạo chính quy nào mà chủ yếu là được cha ông truyền lại và do đam mê nghệ thuật hát bội.

Sau những đêm diễn ở đình làng hoặc ngoài gò, những “Quan Công”, “Lữ Bố”, “Điêu Thuyền”… lại trở về với con trâu, cái cày, với mảnh ruộng vườn rau, nhưng không vì thế mà họ từ bỏ niềm đam mê đối với hát bội. Người dân nơi đây không những xem hát mà còn biết diễn tuồng. sức hấp dẫn nghệ thuật tuồng luôn sống mãi trường tồn cùng thời gian. Chính vì vậy mà Bình Định, hát bội ngày nay rất hấp dẫn các bạn trẻ. Đêm nào có gánh hát bội về diễn ở đình làng, là nam thanh nữ tú rùng rùng kéo nhau đến xem, ngẩn ngơ theo từng điệu bộ của… Và chương trình sân khấu học đường, đem hát bội vào trường học  đào tạo cho các em kiến thức chuyên nghiệp. Được lớp trẻ tiếp nhận khá sôi nổi. Từ những gì chúng ta đã làm được để bảo tồn và phát huy nghệ thuật tuồng truyền thống của dân tộc trong thời gian đến tỉnh Bình Định, cần tăng cường quảng bá truyền thông, để đưa  bộ môn nghệ thuật tuồng  vào mỗi cộng đồng của từng địa phương phục vụ khách du lịch “khám phá nghệ thuật tuồng”!